Stories - Willemsrivier Trekpad Guest Houses

Ons span by Willemsrivier

Wed, 26 May 2021 00:00:00 +0200

Op Willemsrivier wil ons graag erkenning gee aan ons werkers – julle as span maak die proses van gerieflike verblyf op Willemsrivier saam met ons as eienaars moontlik. Met julle jarelange diens en betroubaarheid, hardwerkendheid en lojaliteit het ons besef dat julle ons steunpilare is! Ons seun, Theunis Kotzé, is die agtste geslag op Willemsrivier wat deel is van hierdie ongelooflike ervaring!

Ons skep ook werksgeleenthede in seisoentye, tydens blommetyd, asook tydens die skape se lam- en skeertyd en wanneer ons opgraderings op Willemsrivier doen. Ons probeer altyd om plaaslike arbeid/dienste/produkte te gebruik wat die beeld van Willemrivier wegdra.

Geskiedkundige geboue op die plaas

Wed, 26 May 2021 00:00:00 +0200

Ronde trapvloer en kafhok

Nadat die koring met die sekels afgesny en in gerwe gebind is, is dit met ’n perdewa na die dorsvloer aangery. Later van tyd is ’n snymasjien gebruik om die koring te sny en gerwe te bind. Langs die dorsvloer is ’n groot mied gepak. Die gerwe is op die trapvloer uitgepak, die toue losgesny en daarna is die diere ingebring om op te trap.

Perde, donkies of muile is vir hierdie doel gebruik. As die are goed getrap en die strooi fyn is, word die diere uitgejaag. Wanneer die westewind gewoonlik in die namiddag waai, word daar begin wan. Dit die strooi word met behulp van ’n vurk of gaffel teen die wind gegooi sodat die kaf kan wegwaai terwyl die koringkorrels regaf val.

Daarna word die koring weer met skoppe teen die wind opgegooi en die litte word met ’n jaagbesem verdryf. ‘n Jaagbesem se veegedeelte was “oopgespalk” om ’n waaiervorm aan te neem. Om so ’n besem doeltreffend te kon gebruik, het ’n besondere tegniek vereis.

Die koring word dan met behulp van ’n koringskop of houtgraaf in sakke gegooi. Gewoonlik is vier boesel in ’n sak gegooi. Dit was ook gelykstaande aan ’n mud. Agt emmers koring was ook ’n mud. Daarna word die kaf met ’n wanbesem in die kafhok gevee. Die kaf word in sakke gestop en soos benodig na die stalle geneem om die diere te voer.

Die kombinasie waar die trapvloer, kafhok en kraal aangrensend is, word op die Bokkeveld aangetref. Die diere wat die koring uitgetrap het, is in die kraal aangehou sodat hulle maklik bereik kon word en tyd gespaar word.

Smuts en Maritz se kantoor

Hierdie gebou is in 1745 opgerig en was ook die eerste gebou op Willemsrivier.

Tydens die Anglo-Boere-oorlog (1899 – 1902) het general Smuts en Manie Maritz by afsondelike geleenthede in hierdie huisie tuis gegaan. Uit die aard van die saak het hulle nie langs dieselfde vuur gesit nie, en het dus nooit terselfdertyd in die huisie gebly nie.

Die geboutjie het ’n wolfsneus-gewel en die onderste gedeelte van die mure is van klip gebou, terwyl die res van die mure met ‘n mengsel van klei en strooi gebou is.

Met die uitsondering van die “Blikhuis”, was Smuts en Maritz se Kantoor, net soos die res van Willemsrivier se geboue, se oorspronklike dak ook met riete gedek. Die “blikhuis” was James McGregor se woonhuis en het van die begin af ’n sinkdak gehad.

Volgens oorlewering het Maritz op ’n keer, toe hy daar oorgebly het, vir ouma Mieta gevra om vir hom warm water te bring sodat hy hom kon was. Hy het toe haar man, Paul Kotzé, laat roep. Dié moes na ’n skietwond kom kyk en moes aanhoor hoe Maritz “hom vir die Afrikaner laat skiet het”.

Die storie gaan dat Maritz op die plaas Tontelbos Tussen Calvinia en Brandvlei, so erg gewond is dat ’n mens “sy longe in sy liggaam kon sien beweeg”. Blykbaar was hy slegs ’n paar dae uit die saal voordat hy sy terugkeer gemaak het.

Tronk

Die gevangenes wat gehelp het met die bou van die pad en pas teen die Bokkeveldsberg, het in die nag hier kom slaap. Tralies is voor die vensters aangebring om te verhoed dat hulle kon ontsnap.

Juffrou se kamer

Ongeveer 250 meter weg van die skooltjie, is die geboutjie bekend as “Juffrou se kamer”. Dit was die huisvesting van die onderwyseres wat vir die kinders se onderrig verantwoordelik was.

“Juffrou se kamer” se dak is met spaansriet en populierhout dalkbalke gebou en is vandag nog te sien. Die vertelling is dat Juffrou een dag haar enkel op die trappies verstuit het. Die skoolkinders moes haar vanaf haar kamer na die skool op ’n kruiwa stoot sodat sy haar taak kon uitvoer. As die klok in die middag gelui het, moes die hele petalje weer herhaal word.

Skooltjie

Die ander helfte van die genoemde gastehuis was die skooltjie. Daar was altyd ’n wisselende hoeveelheid kinders van verskillende ouderdomme.

Jode se winkel: Fisher en Vogelman

Die een helfte van een van die bestaande gastehuise op die plaas was vroeër ’n Joodse winkeltjie. Die twee handelaars was mnre. Fisher en Vogelman. In die volksmond was hul sommer bekend as Fister en Voëlman.

Oom Willie se huis

Vandag word daar na hierdie gebou as “oubaas Willem se huis” verwys. Baie van die saad wat vir die nuwe seisoen aangekoop word, word hier gestoor.

Oupa Paul en Ouma Mieta se huis

Hierdie gebou is vroeër as die “wynkamer” en “melkkamer” gebruik en is vandag bekend as die “werkswinkel” en die “Kantoor”.

Die Stal

Die stal was langs die meulhuis waar die koring gemaal is. Wanneer die meel klaar gemaal was, is die perde stal toe gebring en voer gegee.

Vandag is hierdie gebou bekend as die “Blomhuis”. Dit word as ’n gastehuis bedryf en is veral gewild tydens die blommeseisoen.

Die Meulhuis

In die meulhuis was ‘n koringmeul wat deur esels aangedryf is, maar gedurende die Anglo-Boere-oorlog in 1901 het Engelse soldate op Willemsrivier aangekom en opdrag gegee dat die meul uitgekap moet word. Opdrag is ook gegee dat al die broodkoring wat in die huisie was, uitgedra en op stukke hout van die meul gegooi moes word. Daarna is alles aan die brand gesteek. Twee van die soldate moes agterbly nadat die groep die plaas verlaat het om toe te sien dat alles uitbrand.

Dié twee soldate het egter gesien dat die boer se vrou, Mieta Kotzé, elf kinders het. Hulle het haar geroep en gesê dat sy van die koring moes kom haal, en op ’n veilige plek moet gaan bêre, sodat sy vir haar kinders van kos kon voorsien.

Na die oorlog het Paul Kotzé, wat toe die eienaar van Willemsrivier was, ’n skrynwerker van Clanwilliam af laat kom om ‘n nuwe meul in die meulhuis in te bou. In daardie jare was daar goeie skrynwerkers in die Clanwilliam-omgewing omdat hulle baie met sederhout daar gewerk het.

Toe, in 1947, word Willemsrivier se eerste trekker aangekoop. Omdat die mense toe nie veel waarde aan kultuurgoedere geheg het nie, is die meul uitgehaal, en het die verskillende dele mettertyd verlore gegaan.

Vandag word die meulhuis as ’n trekkerstoor gebruik.

Die sandsteen Hulpkerk

Alexander McGregor, wat die twee morg grond op Willemsrivier geskenk het waar die hulpkerk gebou is, is volgens oorlewering een van die McGregor’s wat te voet van Citrusdal na Nieuwoudtville gekom het.

In 1874 stig die Calvinia-gemeente van Clanwilliam af en dit het ook Nieuwoudtville ingesluit.

Reeds in Oktober 1975 het die Commissie ter vermeerdering van gemeenten by die Ring van Tulbagh aanbeveel dat daar vanuit die gemeente Calvinia ’n nuwe Gemeente gestig moes word. Aangesien daar egter onsekerheid was oor waar die Gemeente gestig moes word, is die saak terugverwys na bogenoemde kommissie en die kerkraad van Calvinia. Die saak het herhaaldelik voor die Ring gedien, maar die aanleg vir ’n geskikte kerkplaas kon nie gevind word nie.

In 1885 het die getal lidmate die tweeduisend kerf bereik en het afgevaardigdes van Calvinia kom ondersoek instel om ’n Gemeente op Nieuwoudtville te stig. Op April 1885 is begin met die bou van die kerk wat bekend gestaan het as die ‘Hulpkerk van die Calvinia-gemeente vir die bediening van die Noord-Onder-Bokkeveld’. Op daardie stadium het inwoners van Loeriesfontein ook na hierdie hulpkerk op Willemsrivier gekom.

Die kerkie is met sandsteenklippe wat plaaslik aangetref word, gebou. Dit is met ongebreide perdevelle na die terrein aangesleep. Later jare is daar ook ‘n konsistorie, moederskamer en ‘n stal vir die kerkraadslede se perde aan die een kant van die kerkie aangebou.

Vanaf 1890 is daar doelbewus aan die afstigting van ’n nuwe gemeente gewerk, maar die plaas Willemsrivier was nie vir ‘n aanneembare prys te koop nie. Dit was ook nie geskik vir die aanlê van ‘n dorp beskou nie as gevolg van ’n gebrek aan genoeg water.

Vandag is die kerkie in besit van mnr. Japie Nel en word dit as ‘n pakstoor gebruik. Die kerkie kort aandag om dit tot sy volle glorie te herstel.

Ongeveer 400 meter weg van die kerk, is daar ook ‘n groot pastorie wat met sandsteen gebou is. Ook dit word vandag as ’n pakstoor gebruik.

Die plaas se naam

Wed, 26 May 2021 00:00:00 +0200

Oorspronklik was die plaas se naam eers “Kliprivier”, genoem na die rivier wat daar vloei. Maar nadat ’n geweldadige Khoi-groep ’n San-vrou wat beeste vir een van die vroeëre geslagte Kotzé’s opgepas het, in die veld vermoor het, het die boer besluit om die plaaswerf te verskuif na waar die huidige postal vandag is. Net ’n entjie verder was daar ’n laagte wat ’n natuurlike oopte in die bossieveld (taai- en kraaibosse) gevorm het, en bekend gestaan het as “Willem se riviertjie”. Vandaar die plaasnaam vandag.

Teen skemeraand op die dag van die moord, toe dit tyd word dat die San-vrou die beeste moes kraal toe bring vir die nag, het sy en die beeste nooit opgedaag nie. Boer Kotzé het begin onraad vermoed, sy perd opgesaal en gaan ondersoek instel. Tot groot ontsteltenis kom hy toe af op die vrou se liggaam, waarvan haar kop afgesny is, en van sy trop beeste was daar geen teken nie.

Hy het die bure in kennis gestel en ‘n soekgeselskap is op die been gebring. Die boere het in die omgewing van Van Zyl’s-kop die Khoi-groep opgemerk. Maar dit was alreeds sterk skemer en daar is besluit om tot die volgende oggend te wag voordat hulle die groep sou konfronteer.

Vroeg die volgende môre het die boere begin om op die Khoi te skiet, en in die proses is een van die boere met ’n pyl in die been raakgeskiet. Uiteindelik het die boere die oorhand gekry. Al die Khoi is volgens oorlewering doodgeskiet en die hele beestrop is teruggevind.

Plaas kom in Kotzé besit

Wed, 26 May 2021 00:00:00 +0200

In die vroeë 1800’s het ’n weduwee Carstens met vier dogters op Willemsrivier gewoon. Twee van hulle was ’n tweeling. Agter die werf na die fontein se kant toe, was daar vier dennebome in ’n ry geplant wat die dogters gesimboliseer het. Vandag is daar slegs oorblyfsels van dié reuse bome nog te sien.

Die eerste Kotzé’s op Willemsrivier was oorspronklik van Aurora in die Sandveld, langs die Weskus. Volgens oorlewing was hulle van ’n familie met nege kinders waarvan drie na Nieuwoudtville se omgewing gekom het. Twee van die jong mans het met twee van die weduwee Carstens se dogters in huwelik getree. In 1832 het die weduwee die grond op haar Kotzé-skoonseuns se name oorgedra. Die stamnaam van die Kotzé’s, Johannes Paulus, is afkomstig van hierdie Carstens-familie. Willemsrivier is al vir ongeveer 180 jaar in die Kotzé’s se besit.

Ander gebruike op die werf

Wed, 26 May 2021 00:00:00 +0200

Gedurende die tyd wat oupa Paul en ouma Mieta (getroud in 1871) op Willemsrivier met hul elf kinders gewoon het, is daar elke weeksoggend ’n skaap geslag en op Saterdae sommer twee. Een van dié was vir Sondag se gebruik. Indien ‘n bees geslag is, was dit nie eers genoeg vir ’n volle week nie.

Behalwe vir die huisgesin, het al die bruinmense wat op Willemsrivier gewerk het, ook uit die huis kos gekry. Die twee Jode wat die winkel daar gehad het, het ook hul porsie gekry, terwyl die Juffrou van die skooltjie by oupa Paul en ouma Mieta aan huis geëet het. Menige dag was daar ook gaste wat ‘n maaltyd daar geniet het. Gedurende die periode 1900 en 1920 het daar ongeveer 75 wit en 150 bruinmense op Willemsrivier gewoon.

Oupa Theunis se een suster was getroud met Louis Pienaar, beter bekend as “Rooi Pienaar”. Hulle was vreeslik arm en het maar sukkelbestaan gevoer. Hy was die sogenaamde ystersmid op Willemsrivier. Hoewel hy ook vir die McGregors gewerk het, en hier-en-daar vir ander mense, was sy meeste werksaamhede op Willemsrivier vir die Kotzé’s.

Hoewel Rooi Pienaar nie self hoefysters gemaak het nie, kon hy baie goed perde beslaan. Hy het ook al die waens op die plaas se wiele “gekort”. Dit is gedoen wanneer die ysterband om die houtwiel begin los raak het as gevolg van slytasie. Dan word die ysterband afgehaal, korter gemaak en weer warm gemaak. Daarna word dit terug geplaas op die wiel en natgegooi sodat dit kon inkrimp om goed te pas.

Behalwe vir die koring- en saaiboerdery op Willemsrivier, was die ander vertakking skaapboerdery. As gevolg van al die jakkalse was die boere nooit sonder hul gewere en goeie honde by die skaap in die veld nie. In daardie dae is meestal met vetstert-skape geboer. Oupa Theunis het nie geld gehad om boorgate te laat sink nie en die skaap het meestal by “vaste watertjies” in die veld gedrink. Gelukkig is die water van die Heiveld neutvars vir hierdie doel.

Elke Kotzé op Willemsrivier het sy eie “merk” vir sy trop skape gehad. Dit het gewissel van ‘n “swaelstert” en een of twee “halfmaantjies van voor en/of van agter”. So het elkeen geweet aan wie die skaap behoort.

Jare gelede was daar’ “verpligte dip” as gevolg van brandsiek wat onder die skaap uitgebreek het. ‘n “Dipglasie” (uurglas) is gebruik om te verseker dat die werk deeglik gedoen is. Elke skaap moes vir ’n sekere tyd in die dipwater wees want dit moes vir ‘n bepaalde tyd in kontak met die medikasie wees.

Spookstories

Wed, 26 May 2021 00:00:00 +0200

Lord Louw, ouma Mieta se oom, was ‘n man wat nóóit gewerk het nie. Hy was meestal geklee in ’n wit baadjie en het ook graag viool gespeel. Lord Louw het besonders baie van koffie gehou en het altyd die gewoonte gehad wanneer iemand vir hom koffie inskink het, om weg te kyk wanneer die koppie amper vol is. Dan het hy gewag totdat die piering ook vol koffie is voordat hy gesê het: “So so so…”.

In 1950 het Pierre Wolfaart, ‘n man wat uit die Kaap gekom en ’n winkel op Nieuwoudtville begin het, die lande op Ouplaas gehuur. Hy het baie hard gewerk en snags ook geploeg. In daardie jare was dit as ’n “deelsaaiery” bekend – die huurder saai en oes die lande en die eienaar van die plaas ontvang ‘n kwart van die opbrengs.

Nadat Pierre Wolfaart weer een aand so laat by die huis gekom het na sy werkery op Ouplaas, kom oom Willie Kotzé die volgende dag by hom in die winkel op die dorp. Pierre sê toe vir oom Willie dat hy die vorige aand op pad dorp toe gesien het dat daar ’n dans op Willemsrivier was. “Nee, daar was nie ’n dans nie!” sê oom Willie. “Ja, daar was!” hou Pierre aan.

Toe Pierre by die pennie-hek stop om dit oop te maak, stap daar ’n man met ‘n witbaadjie en viool tussen die bakkie en die hek deur tot by die plaas.

Hy moes nog die bakkie “effens terugstoot” sodat die man kan verby kom.

Oom Willie het net laat hoor: :O G… dis Lord Louw!” (reeds gedurende 1920’s oorlede).

Boererate

Wed, 26 May 2021 00:00:00 +0200

Vir verkoue en griep is veral sinkpynspesifiek gebruik. Dit het die siek persoon goed laat sweet. Staaldruppels help om erge bloeding te stop by ’n wond. Friar’s Balsem is op seerplekke gesit om dit droog te maak en ook om ’n kroepbors oop te stoom. Balsemkopiva is “sommer vir al wat pyn is gebruik”. Indien jy ’n tand het wat pyn, kan jy ’n naeltjie of brandewyn vir die tandpyn gebruik.

Onder in die Kloof het ‘n mnr. Jordaan gewoon wat ook heelwat van boererate geweet het. Toe Willempie (4 jaar oud) se brongitis na longontsteking omgesit het, is mnr. Jordaan na Willemsrivier laat kom, want die naaste dokter was op Vanrhynsdorp. Hy het ‘n kat kopaf gesny en daarna afgeslag. Toe is die afgeslagte kat agter op Willempie se blaaie gesit om te kyk of dit nie die longontsteking wou laat opklaar nie. Maar soos ons vandag weet, was al wat regtig sou help, die regte dosis antibiotika.

Gedurende daardie Septembermaand het dit só baie gereën dat die lykie eers vir ‘n volle week by Oupa Theunis en ouma Miemie in die huis moes lê voor die begrafnis op die dorp gehou kon word. Dit was ‘n geweldige traumatiese tyd vir almal op die plaas. Die rede hoekom Willempie nie op Willemsrivier begrawe is nie, was dat die familie reeds in die proses was om daardie stuk grond waarop die familie-kerkhof was, te verloor.

Gelowe / Bygelowe

Wed, 26 May 2021 00:00:00 +0200

Ouma Mieta het geglo dat die geheim om ‘n suksesvolle tert te bak in die rys van die deeg lê. Terwyl die deeg aangemaak word, mag daar nie hard naby die deeg gepraat word nie. Altwee deure van die kombuis, die een na buite en dié na die res van die huis, moes toegemaak word. Indien daar ‘n trek op die deeg sou kom, sal dit ook nie rys nie.

Sy was ook oortuig dat jy nooit op ’n Vrydag ‘n patroon vir klere uit materiaal mag knip nie. Dit sal jou baie ongelukkig maak. Dieselfde sou gebeur as jy onderdeur ‘n leer sou stap wat regop teen ’n muur staan.

Oom Paul (Boeta Paul) was baie bang vir spoke. Sy motor was in ‘n waenhuis ongeveer vyftig meter van sy huis. Wanneer hy saans sy motor moes gaan instoot, het hy geglo om ’n vuurhoutjie te trek en oor sy linkerskouer te gooi. Dit sal dan enige spook weghou.

Wanneer ‘n mens jou skoene in die aand uitgetrek het en wil verhoed dat spoke jou in die nag lastig val, moet jy hulle neersit dat hul neuse in die teenoorgestelde rigtings wys. Selfs al word daar net op ‘n spook gevloek, sal dit verhoed dat hy nader kom!

Vroeër jare het die mense ook geglo wanneer die donderweer opsteek, jy al die vensters van jou huis moet toemaak om te keer dat die weer by jou huis inkom.

Wanneer reptiele loop soos bv. slange en skilpaaie , is daar reën in aantog. As jy ’n pofadder sien, kom daar sommer ‘n groot reën.

Die Sishen-Saldanha spoorlyn loop reg noord van Willemsrivier. As jy die dag dié trein kan hoor, is dit ook ’n teken van reën, want dan is die lug reg noordwes.

Wanneer jy op die plato staan en in ‘n noord-oostelike rigting kyk en los mis in ‘n digte bank onder die berg in al die klowe sien lê, is reën in aantog.

Wanneer die kokkewiet roep en die misbank kom uit, is dit nog nie ’n teken van definitiewe reën nie. Dit kan dalk net koel lug wees.

Willemsrivier se fontein

Wed, 26 May 2021 00:00:00 +0200

Die verdeling van die vierkant van Willemsrivier het in 1939 plaasgevind. Saam met hierdie verdeling is ’n kontrak opgestel wat die verdeling van die water van die fontein bepaal het. Daar was vyf eienaars, Die Kotzé’s het 22 morg besit, die drie Louw’s het ’n gedeelte besit, en ook die McGregors. Die ander twee eienaars is nie bekend nie.

Die vierkant, wat gedeelte 9 van Kliprivier is, was 44 morg groot. Die grootte van elke eienaar se deel van die vierkant, het bepaal hoeveel water hy uit die fontein mag gebruik.

Die oog van die fontein, ongeveer 500 m vanaf die plaaswerf, is met ‘n muurtjie omring waarop ’n groot metaaldeksel pas. Aangrensend hieraan is vyf reghoekige afskortings aangebou waarin die water oorvloei uit die fontein. Die kontrak het bepaal dat slegs die water wat uit die fontein in die vyf afskortings oorvloei, gebruik mag word. Dit het verhoed dat die fontein oorbenut sou word en die water dalk te min sal wees.

Die verskil in die hoeveelheid water wat elkeen mag gebruik, is egter by die oorvloei na die vyf afskortings bepaal. ’n Ingenieur het ‘n koperplaat ontwerp met vyf verskillende groottes openinge wat die oorvloei van water na die verskillende afskortings reguleer volgens die grootte van elke eienaar se gedeelte van die vierkant. Hoe groter jou gedeelte van die vierkant, hoe meer water kon na jou kant oorvloei. Die oorspronklike koperplaat is vandag nog daar. Saam met die koperplaat, is dit ook ’n “veiligheidsmeganisme” aangebring wat verseker het dat elkeen sy deel van die fonteinwater kon toesluit.

Aan die buitekant van elke afskorting, redelik laag, was ’n pyp waar die water uitgelei is. Al die huishoudings op Willemsrivier het hul water uit die fontein gekry. Dit was veral die werk van die jong kinders en bruinmense om die water met emmers na die werf aan te dra. Die water is in houtbalies in die voorhuis of kombuis gehou om te verseker dat dit skoon en koel bly. Nadat die houtbalies volgedra is, is nog twee emmers water langs die balies staangemaak om te verseker dat die water genoeg sal wees tot die volgende dag.

Tot vandag word alle water op die plaas uit die fontein onttrek. Pypleidings is aangelê en windpompe word gebruik om die water na al die wonings op die werf te pomp.

Grond word verloor

Wed, 26 May 2021 00:00:00 +0200

In 1927 sterf oupa Theun Kotzé skielik aan ’n hartaanval langs die houthoop op Willemsrivier. Op daardie stadium was hy ook in ’n mondelinge vennootskap met Floors Louw om met skaap te spekuleer (koop en verkoop). Oupa Theun moes die geld voorskiet om die skape aan te koop, terwyl Floors die aankoopwerk gedoen het. ’n Verband van 800 pond was by Standard Bank in Theun se naam geregistreer, maar volgens oorlewering was oupa Theun se testament nie geteken nie en het Standard Bank ‘n groot gedeelte van Willemsrivier bekom.

Die bankbestuurder het vir die familie gesê hulle hoef geensins bekommerd te wees nie, hy sal die grond op die vendusie terugkoop en dan kan die familie dit weer by hóm terugkoop. Maar soos in baie gevalle, het hierdie man nie sy woord gehou nie, en het die grond aan ’n vriend van hom, Koos Louw van die plaas Oorlogsrivier, verkoop.

Die Rebellie van 1914

Wed, 26 May 2021 00:00:00 +0200

Tydens die Rebellie het almal op Willemsrivier gerebelleer. Baie boere het by die Rebellie aangesluit, want hulle was onder die indruk dat hulle onder die Engelse juk sal uitkom. Daar was ook sprake dat Duitsland die rebelle teen Engeland sal help.

Die Rebellie was bekend as die “Huil-oorlog” want die boere het swaar afskeid geneem van hul vrouens, kinders en plase. Almal was hartseer en het nie geweet of hul ooit weer hul geliefdes gaan sien nie.

Twee van Willemsrivier se boere, nl. Oupa Theun en oom Attie Kotzé, net ook op rebellie gegaan. Oupa Theun, wat ’n oujongkêrel was, het “nie iets gehad om oor te huil of om na te verlang nie”.

Oupa Theun se perd, Heitsman, was ’n mooi perd met fris agterstewe. Dié perd was bekend daarvoor dat hy “baie vinnig van die wegspring was”. Oom Attie het weer ’n hoë, rankerige perd met die naam van Black gehad. Black was weer bekend vir sy goeie uithouvermoë om ver te kan hardloop.

Gedurende die Rebellie het daar ’n noue band tussen Heitsman en sy ruiter ontstaan. Slegs een kombers is saamgeneem en volgens oorlewering is die storie dat oupa Theun saans sommer baie vinnig op sy kombers moes gaan lê nadat hy dit oopgegooi het, of Heitsman maak hom daarop tuis. Somtyds het die boere sommer teen die saal sit en slaap nadat daar afgesaal is.

Die Louws en die Kotzé’s het as voorsorgmaatreël snags om die beurt wag gestaan onder die peperbome om die plaas te beskerm. Een nag het ‘n hoender wat in die takke geslaap het, afgeval en tussen die takke gefladder grond toe. Toe het Attie Louw vreeslik hard geskree: Hensop”! Natuurlik tot groot vermaak vir die res!

Die droogte van 1933

Wed, 26 May 2021 00:00:00 +0200

Tydens dié groot droogte het die Kotzé’s gehoor dat daar nog goeie weiding naby Grootdrif, onder die Bokkeveldsberge, beskikbaar was. Daar is besluit om, behalwe vir ’n paar karperde, die res van die perde bergaf te neem met die Oude Voetpad-roete, want op Willemsrivier was daar geen weiding meer oor nie.

Dit is ook dié roete wat Maritz tydens die oorlog gebruik het op pad na Vanrhynsdorp. Maar ongelukkig kon die perde nie onder die berg aanpas nie, en is almal dood, onder andere ook twee baie goeie merries, Tyna en Grace waarmee oupa Theunis (Tienkie se pa) in 1926 ’n beker verower het op Calvinia se Boereweek (wat ons vandag as landbouskou ken) in die karperdklas.

Wat dit so ’n groot slag vir Willemsrivier gemaak het, is die feit dat die meeste van hul perde-afstammelinge van die Prins van Wallis se perde was.

Met die Prins van Wallis se besoek aan Suid-Afrika in 1927, het hy spesiaal perde vir die doel van Engeland af saamgebring om sy koets te trek. Na sy besoek hier, het die perde in Suid-Afrika agtergebly. Oupa Paul Kotzé (Tienkie se oupa) het een van hierdie hingste met die naam van Ladise, op Robertson by ene mnr. De Wet gaan koop. Dit was ’n pragtige dier en daarna is Willemsrivier se perde vinnig “opgeteel in gehalte”.